वळू... प्रसिद्ध वात्रटिकाकार व्याख्याते सूर्यकांत डोळसे यांची मराठी वात्रटिका

ग्रोकायन -416

..............................

छावण्यांचा खर्च,

सरकार सोसू लागले !

सरकारी पैशाबर,

' वळू ' पोसू लागले ।।

ग्रोकायन म्हणजे वात्रटिकेचे  *grok* या आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स माध्यमाने केलेले विश्लेषण...

म्हणजेच वात्रटिकेची आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ने केलेली समीक्षा....

सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचे हे आर्टिफिशियल समीक्षण म्हणजे ..

मराठी साहित्यातील ..

एक नवा अनुभव...नवा प्रयोग...

आजची वात्रटिका

-------------------------

वळू

भुकेली जनावरे,

राजकीय दावणीला.

सरकारी अनुदानावर,

सुरुवात झाली छावणीला.

छावण्यांचा खर्च,

सरकार सोसू लागले !

सरकारी पैशाबर,

' वळू ' पोसू लागले ।।

-सूर्यकांत डॊळसे,पाटोदा(बीड)

मोबाईल-9923847269

----------------------------------

चिमटा

4मार्च 2004

दैनिक पुण्यनगरी

-----------------------------------

छावण्यांचा खर्च आणि राजकीय व्यवस्थेवरील उपरोधिक भाष्य मराठीतील प्रसिद्ध वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांच्या 4 मार्च 2004 मध्ये दैनिक पुण्यनगरीतील चिमटा या सदरात प्रसिद्ध झालेल्या वळू या वात्रटिकेत दुष्काळग्रस्त जनावरांच्या छावण्यांच्या निमित्ताने सरकारी अनुदान, राजकीय स्वार्थ आणि सार्वजनिक पैशाच्या वापरावर मार्मिक भाष्य केलेले आहे. या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य म्हणजे दुष्काळासारख्या गंभीर सामाजिक समस्येचे चित्रण करताना वात्रटिकाकारांनी उपरोध, शब्दच्छल आणि प्रतीकात्मकता यांचा प्रभावी वापर केला आहे. जनावरांच्या चाऱ्यापाण्याचा प्रश्न हा या वात्रटिकेचा वरवरचा विषय असला, तरी त्यामागे सरकारी मदतीच्या व्यवस्थेत निर्माण होणाऱ्या स्वार्थी प्रवृत्तींकडे लक्ष वेधण्याचा व्यापक हेतू दिसून येतो. सदरील वात्रटिकेचे सविस्तर समीक्षण पुढे करून देण्यात आलेले आहे.

प्रत्येक कडव्याचा सविस्तर अर्थ आणि आशयसमीक्षण

पहिले कडवे

भुकेली जनावरे, राजकीय दावणीला. 

सरकारी अनुदानावर, सुरुवात झाली छावणीला.

या कडव्यात वात्रटिकाकारांनी दुष्काळामुळे निर्माण झालेली जनावरांची दयनीय अवस्था आणि त्या परिस्थितीशी जोडलेले राजकीय वास्तव यांची सांगड घातली आहे. भुकेली जनावरे हे शब्द दुष्काळाची प्रत्यक्ष झळ सोसणाऱ्या मुक्या प्राण्यांचे दुःख व्यक्त करतात. पावसाअभावी चारा उपलब्ध होत नाही, पाण्याचे स्रोत आटतात आणि पशुधन जगविण्याचा प्रश्न शेतकऱ्यांसमोर उभा राहतो. अशा परिस्थितीत जनावरांसाठी छावण्या सुरू करणे ही सामाजिक गरज असते. दुष्काळग्रस्त शेतकऱ्यांना दिलासा देणे आणि त्यांचे पशुधन वाचविणे हा अशा छावण्यांचा मूलभूत उद्देश असतो.

मात्र वात्रटिकाकार भुकेल्या जनावरांना केवळ दुष्काळाच्या संदर्भात पाहत नाहीत. ते त्यांना राजकीय दावणीला बांधलेले दाखवतात. दावणी हा शब्द सामान्यतः जनावरांना बांधून ठेवण्याच्या जागेशी संबंधित आहे. परंतु राजकीय दावणी हा प्रयोग अर्थाची नवी दिशा उघडतो. जनावरांच्या मदतीसाठी उभारलेली व्यवस्था राजकीय स्वार्थाच्या नियंत्रणाखाली जात असल्याची शक्यता यातून सूचित होते. दुष्काळग्रस्त जनावरांच्या मदतीचा प्रश्न राजकीय प्रभाव, हितसंबंध किंवा आर्थिक लाभ यांच्या कक्षेत येत असल्याचे उपरोधिक चित्र येथे उभे राहते.

सरकारी अनुदानावर सुरुवात झाली छावणीला या ओळींमध्ये छावणी व्यवस्थेचा आर्थिक आधार स्पष्ट होतो. सरकारकडून मिळणारे अनुदान हे सार्वजनिक पैशातून उपलब्ध होणारे साहाय्य असते. त्याचा उद्देश संकटग्रस्त शेतकरी आणि त्यांच्या पशुधनाला मदत करणे हा आहे. मात्र सरकारी अनुदान आणि राजकीय दावणी या दोन संकल्पना एकत्र आणल्यामुळे वात्रटिकाकारांनी मदतीच्या व्यवस्थेत राजकीय हस्तक्षेपाची शक्यता अधोरेखित केली आहे.

या कडव्याचा आशय असा की, दुष्काळामुळे निर्माण झालेली खरी गरज ही मदतीची असली, तरी त्या गरजेभोवती राजकीय हितसंबंध निर्माण होऊ शकतात. वात्रटिकाकारांनी थेट आरोपांची लांबलचक मांडणी करण्याऐवजी चार ओळींमध्ये दुष्काळ, सरकारी अनुदान आणि राजकीय नियंत्रण यांचे नाते उभे केले आहे. हीच वात्रटिकेची सूचकता आहे.

दुसरे कडवे

छावण्यांचा खर्च, सरकार सोसू लागले ! 

सरकारी पैशाबर, वळू पोसू लागले !!

या कडव्यात वात्रटिकेचा उपरोध अधिक तीव्र होतो. पहिल्या कडव्यात जनावरांच्या छावण्यांची सुरुवात आणि त्यामागील राजकीय संदर्भ दिसतो. दुसऱ्या कडव्यात मात्र त्या व्यवस्थेच्या आर्थिक परिणामांकडे लक्ष वळते. छावण्यांचा खर्च सरकारकडून केला जात आहे, परंतु त्या खर्चातून नेमका कोणाचा फायदा होत आहे, असा प्रश्न वात्रटिकाकार वाचकांच्या मनात निर्माण करतात.

सरकार सोसू लागले या प्रयोगात सरकारी खर्चाचा भार स्वीकारण्याची प्रक्रिया सूचित होते. येथे सोमणे या क्रियापदाचा नेमका अर्थ भाषिक संदर्भातून घ्यावा लागतो. छावण्यांच्या खर्चासाठी सरकारकडून पैसे खर्च होऊ लागल्याचे यात अभिप्रेत दिसते. या ओळीत सरकार आणि खर्च यांचे नाते पुढील ओळीतील उपरोधासाठी पार्श्वभूमी तयार करते.

सरकारी पैशावर वळू पोसू लागले ही ओळ वात्रटिकेचा केंद्रबिंदू आहे. वळू म्हणजे बैल, विशेषतः प्रजननासाठी उपयोगात आणला जाणारा नर जनावर. परंतु या वात्रटिकेत वळू हा शब्द केवळ पशूवाचक राहत नाही. तो स्वार्थी, लाभार्थी किंवा सार्वजनिक पैशातून स्वतःचा फायदा करून घेणाऱ्या प्रवृत्तीचे प्रतीक बनतो. छावण्यांचा मूळ उद्देश भुकेल्या जनावरांचे संगोपन हा असताना सरकारी पैशावर वळू पोसले जात असल्याचे चित्र उभे करून वात्रटिकाकारांनी मदतीच्या व्यवस्थेतील संभाव्य गैरवापरावर प्रहार केला आहे.

या ओळीचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक छावणीतील खर्च चुकीचा होता किंवा प्रत्येक लाभार्थी भ्रष्ट होता. वात्रटिकेतील उपरोध हा व्यवस्थेतील स्वार्थी प्रवृत्तीवर केंद्रित आहे. सार्वजनिक मदतीचा लाभ खऱ्या गरजूंपर्यंत पोहोचण्याऐवजी प्रभावशाली किंवा स्वार्थी घटकांकडे वळत असेल, तर मदतीचा मूळ हेतूच निष्फळ ठरतो. या विसंगतीला वात्रटिकाकारांनी वळू या एका शब्दातून परिणामकारक अभिव्यक्ती दिली आहे.

पहिल्या कडव्यातील भुकेली जनावरे आणि दुसऱ्या कडव्यातील वळू यांच्यातील अर्थपूर्ण विरोधही महत्त्वाचा आहे. पहिल्या कडव्यात मदतीची खरी गरज दिसते, तर दुसऱ्या कडव्यात त्या मदतीतून लाभ घेणाऱ्या प्रवृत्तीवर उपरोध केला जातो. अशा प्रकारे वात्रटिकाकार दुष्काळाच्या प्रश्नाला आर्थिक आणि नैतिक परिमाण प्राप्त करून देतात.

तत्कालीन दुष्काळाचा आढावा आणि वात्रटिकेची प्रासंगिकता ४मार्च २००४ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या या वात्रटिकेची पार्श्वभूमी समजून घेताना महाराष्ट्रातील २००३-०४ च्या दुष्काळाचा विचार करणे आवश्यक आहे. हा दुष्काळ केवळ पिकांच्या नुकसानीपुरता मर्यादित नव्हता. पिण्याचे पाणी, जनावरांचा चारा, ग्रामीण रोजगार आणि शेतकऱ्यांच्या उपजीविकेचे प्रश्न गंभीर झाले होते. महाराष्ट्रात २००० ते २००४ या काळात सलग दुष्काळी वर्षांचा अनुभव आला. २००३-०४ मध्ये राज्यातील ११ जिल्ह्यांतील ७१ तालुके दुष्काळग्रस्त घोषित करण्यात आले होते. केंद्र सरकारच्या २१ जुलै २००४ रोजीच्या संसदीय निवेदनात या परिस्थितीचा आणि राज्यासाठी मंजूर करण्यात आलेल्या मदतीचा उल्लेख आहे. त्याच काळात पिण्याचे पाणी पुरविणे, रोजगार हमीची कामे सुरू ठेवणे आणि जनावरांसाठी छावण्या उभारणे ही महत्त्वाची मदतकार्ये होती. दुष्काळाच्या काळात जनावरांच्या छावण्यांना विशेष महत्त्व प्राप्त होते. पावसाअभावी शेतीचे उत्पन्न घटले की शेतकऱ्यांना स्वतःच्या कुटुंबाबरोबरच पशुधन जगविण्याचीही चिंता भेडसावते. चारा आणि पाणी विकत घेण्याची क्षमता कमी झाल्यास जनावरे जगविणे कठीण होते. अशा वेळी सरकारी अनुदानावर चालणाऱ्या छावण्या ही केवळ प्रशासकीय योजना राहत नाही, तर ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या संरक्षणाची गरज बनते. महाराष्ट्रातील दुष्काळ निवारणासाठी करण्यात आलेल्या खर्चाच्या एका अहवालात मार्च २००४ अखेरपर्यंतच्या उपाययोजनांमध्ये जनावरांच्या छावण्यांसाठी १९० कोटी रुपये खर्च झाल्याची नोंद आहे. यावरून त्या काळात छावण्यांच्या व्यवस्थेला किती मोठे आर्थिक महत्त्व होते, याची कल्पना येते. या पार्श्वभूमीवर वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी छावण्यांच्या खर्चाकडे केवळ मदतकार्य म्हणून न पाहता त्यामागील राजकीय आणि आर्थिक व्यवहारांकडे लक्ष वेधले आहे. सरकारी अनुदानाची व्यवस्था अस्तित्वात असणे ही स्वतःमध्ये गैरगोष्ट नाही. उलट, संकटग्रस्त जनावरांना वाचविण्यासाठी सरकारी मदत अत्यावश्यक असते. परंतु अशा मदतीचा वापर करताना सार्वजनिक निधीचा विनियोग योग्य पद्धतीने होतो आहे का, मदतीचा लाभ खऱ्या गरजूंना मिळतो आहे का आणि या व्यवस्थेचा उपयोग काही स्वार्थी घटक स्वतःच्या फायद्यासाठी करतात का, हे प्रश्नही महत्त्वाचे ठरतात. वात्रटिकेची प्रासंगिकता याच ठिकाणी स्पष्ट होते. वात्रटिकाकारांनी दुष्काळाची आकडेवारी मांडलेली नाही, मदतयोजनेचे तपशील दिलेले नाहीत किंवा प्रशासकीय प्रक्रियेचे वर्णन केलेले नाही. त्यांनी दुष्काळग्रस्त जनावरे, राजकीय दावणी, सरकारी अनुदान आणि वळू या प्रतिमा एकत्र आणून व्यवस्थेतील विसंगतीवर भाष्य केले आहे. त्यामुळे ही वात्रटिका तत्कालीन दुष्काळाच्या संदर्भात विशिष्ट अर्थ प्राप्त करते आणि सार्वजनिक पैशाच्या वापरासंबंधीचा व्यापक प्रश्नही उपस्थित करते. तथापि, या वात्रटिकेतील राजकीय उपरोध हा साहित्यिक भाष्याचा भाग आहे. यावरून एखाद्या विशिष्ट छावणीत गैरव्यवहार झाला होता किंवा संपूर्ण छावणी व्यवस्था भ्रष्ट होती, असा ऐतिहासिक निष्कर्ष काढता येत नाही. वात्रटिकेचा केंद्रबिंदू हा सार्वजनिक मदतीच्या व्यवस्थेत स्वार्थ शिरण्याच्या प्रवृत्तीवरील टीका आहे. 

वात्रटिकेची भाषा 

या वात्रटिकेची भाषा साधी, बोलचालीची, ग्रामीण जीवनाशी निगडित आणि उपरोधपूर्ण आहे. वात्रटिकाकारांनी अवघड शब्द, तात्त्विक विवेचन किंवा अलंकारिक भाषेचा अनावश्यक वापर केलेला नाही. दुष्काळग्रस्त ग्रामीण समाजाला परिचित असलेल्या जनावरे, दावणी, छावणी, अनुदान आणि पोसणे या शब्दांच्या साहाय्याने त्यांनी व्यापक राजकीय अर्थ व्यक्त केला आहे. भुकेली जनावरे हा शब्दप्रयोग दृश्यात्मक आहे. या दोन शब्दांमधून दुष्काळाची तीव्रता, चाऱ्याचा अभाव आणि मुक्या जनावरांची असहायता वाचकांच्या मनात उभी राहते. भूक ही मूलभूत गरज आहे आणि ती पूर्ण न झाल्यास जगण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. त्यामुळे वात्रटिकेची सुरुवातच करुण वास्तवाची जाणीव करून देते. राजकीय दावणीला हा शब्दप्रयोग भाषिकदृष्ट्या अधिक महत्त्वाचा आहे. दावणी हा ग्रामीण जीवनातील परिचित शब्द असला, तरी त्याला राजकीय हे विशेषण जोडल्यामुळे अर्थाचे क्षेत्र बदलते. प्रत्यक्षात जनावरांना दावणीला बांधले जाते; वात्रटिकेत मात्र राजकीय शक्तीच्या नियंत्रणाखाली गेलेली मदतीची व्यवस्था सूचित होते. हा शब्दप्रयोग ग्रामीण प्रतिमा आणि राजकीय वास्तव यांना एकाच वेळी जोडतो. सरकारी अनुदान या शब्दसमूहातून आर्थिक आणि प्रशासकीय व्यवस्थेचा संदर्भ येतो. अनुदान हा शब्द मदत, साहाय्य आणि सार्वजनिक जबाबदारी यांच्याशी संबंधित आहे. मात्र त्याच्या आधीच्या राजकीय दावणी या प्रतिमेमुळे अनुदानाच्या वापराविषयी संशयाची छाया निर्माण होते. शब्दांचा क्रम येथे आशयाला दिशा देतो. छावण्यांचा खर्च आणि सरकारी पैशावर या प्रयोगांतून आर्थिक व्यवहाराचा संदर्भ ठळक होतो. पहिल्या ओळीत खर्च ही प्रशासकीय संकल्पना आहे, तर पुढील ओळीत सरकारी पैसा हा सार्वजनिक मालकीच्या साधनसंपत्तीचा निर्देश करतो. या दोन प्रयोगांमधून वात्रटिकाकार मदतकार्याच्या नैतिक बाजूकडे वाचकांचे लक्ष वेधतात. वळू हा शब्द भाषिक आणि आशयात्मक अशा दोन्ही पातळ्यांवर प्रभावी आहे. त्याचा मूळ अर्थ पशूवाचक असला, तरी वात्रटिकेच्या संदर्भात तो सार्वजनिक निधीवर पोसल्या जाणाऱ्या स्वार्थी प्रवृत्तीचे प्रतीक बनतो. यामुळे एका साध्या ग्रामीण शब्दाला राजकीय उपरोधाचे सामर्थ्य प्राप्त होते. या वात्रटिकेतील शब्दांची निवड ही तिच्या परिणामकारकतेचे महत्त्वाचे कारण आहे. वात्रटिकाकारांनी कमी शब्दांत अर्थाची अनेक स्तर निर्माण केले आहेत. प्रत्येक शब्द स्वतंत्रपणे परिचित असला, तरी त्यांची एकत्रित रचना वाचकाला वरवरच्या अर्थापलीकडे विचार करायला प्रवृत्त करते. भाषिक मर्यादेच्या दृष्टीने पाहता, वळू या शब्दाचा प्रतीकात्मक अर्थ सर्व वाचकांना पहिल्याच वाचनात समान रीतीने उमगेल असे नाही. काही वाचक त्याचा अर्थ प्रत्यक्ष जनावरापुरता घेऊ शकतात, तर काही जण त्यामागील राजकीय संकेत ओळखू शकतात. मात्र संदर्भ समजल्यावर या शब्दाची उपरोधिक धार स्पष्ट होते. ही संदर्भावर अवलंबून असलेली अर्थनिर्मिती वात्रटिकेच्या भाषेला वैशिष्ट्यपूर्ण बनवते.

वात्रटिकेची शैली 

 या वात्रटिकेची शैली प्रामुख्याने उपरोधिक, प्रतीकात्मक, भाषिक विरोधाभासावर आधारलेली आणि शेवटच्या ओळीत आशयाची धार तीव्र करणारी आहे. वात्रटिकाकारांनी गंभीर सामाजिक समस्येचे वर्णन सरळ गद्यात्मक पद्धतीने न करता लहानशा काव्यरचनेतून केले आहे. प्रतीकात्मक शैली भुकेली जनावरे ही प्रतिमा दुष्काळग्रस्त पशुधनाचे प्रत्यक्ष वास्तव दर्शवते. राजकीय दावणी ही प्रतिमा त्या वास्तवाशी जोडल्या जाणाऱ्या राजकीय हितसंबंधांचा संकेत देते. वळू ही प्रतिमा सरकारी मदतीतून स्वतःचा फायदा साधणाऱ्या प्रवृत्तीचे प्रतीक म्हणून उभी राहते. या प्रतीकांमुळे वात्रटिकेचा आशय केवळ पशुधन व्यवस्थापनापुरता मर्यादित राहत नाही, तर सार्वजनिक व्यवस्थेतील नैतिक प्रश्नांपर्यंत विस्तारतो. उपरोधात्मक शैली वात्रटिकेतील उपरोध हा थेट घोषणा देणारा किंवा एखाद्या व्यक्तीवर स्पष्ट आरोप करणारा नाही. तो शब्दांच्या परस्परसंबंधातून निर्माण होतो. जनावरांना वाचविण्यासाठी सुरू झालेल्या छावण्या आणि सरकारी पैशावर पोसले जाणारे वळू यांची सांगड घालून वात्रटिकाकार मदतीच्या मूळ हेतूतील संभाव्य विसंगती दाखवतात. मदतकार्याचे बाह्य स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होऊ शकणारा स्वार्थ यांच्यातील अंतर हा उपरोधाचा आधार आहे. विरोधाभासाची शैली भुकेली जनावरे आणि वळू या प्रतिमांमधील विरोधाभास विशेष लक्षवेधी आहे. एका बाजूला जगण्यासाठी मदतीची गरज असलेली जनावरे आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला सरकारी पैशावर पोसले जाणारे वळू आहेत. ही तुलना प्रत्यक्ष पशूंमधील फरकापेक्षा गरज आणि लाभ, सार्वजनिक हित आणि स्वार्थ, मदत आणि गैरवापर यांच्यातील विरोध स्पष्ट करते. संक्षिप्ततेची शैली वात्रटिकाकारांनी चार ओळींच्या दोन कडव्यांत विषयाची मांडणी केली आहे. दुष्काळाचे विस्तृत वर्णन, सरकारी योजनांचा इतिहास किंवा राजकीय प्रक्रियेचे विश्लेषण न करता निवडक प्रतिमांच्या साहाय्याने त्यांनी विषयाचा गाभा पकडला आहे. ही संक्षिप्तता वात्रटिकेच्या स्वरूपाला अनुरूप आहे. अनावश्यक विस्तार नसल्यामुळे शेवटच्या ओळीतील उपरोध अधिक ठसठशीत होतो. शेवटच्या ओळीतील परिणामकारकता सरकारी पैशावर वळू पोसू लागले ही शेवटची ओळ वात्रटिकेचा आशय निर्णायकपणे पुढे आणते. आधीच्या ओळींमध्ये निर्माण झालेली दुष्काळाची आणि छावणी व्यवस्थेची पार्श्वभूमी या ओळीत एका उपरोधिक निष्कर्षाला पोहोचते. वाचकाला संपूर्ण वात्रटिकेचा अर्थ पुन्हा तपासण्यास भाग पाडणारी ही रचना आहे. शेवटची ओळ केवळ यमक पूर्ण करत नाही, तर वात्रटिकेच्या भाष्याचा केंद्रबिंदूही बनते. यमक आणि लय छावणीला आणि दावणीला या शब्दांमधील ध्वनिसाम्यामुळे पहिल्या कडव्यात लय निर्माण होते. त्याचप्रमाणे लागले आणि लागले या क्रियापदांच्या पुनरावृत्तीमुळे दुसऱ्या कडव्याच्या ओळी एकमेकांशी जोडल्या जातात. छावण्यांचा खर्च आणि सरकारी पैशावर या ओळींमधील रचनात्मक समांतरताही आशयाला गती देते. यमक येथे केवळ श्रवणसुखासाठी वापरलेले नसून विचारांची सांगड घालण्यासाठी उपयोगात आलेले आहे. वात्रटिकाकारांची शैली ही ग्रामीण अनुभवविश्वातून राजकीय व्यवस्थेचे परीक्षण करणारी आहे. परिचित प्रतिमांना नवा अर्थ देणे, गंभीर प्रश्नाला विनोदाच्या आवरणातून मांडणे आणि शेवटच्या ओळीत उपरोधाची धार वाढविणे ही या वात्रटिकेची प्रमुख शैलीवैशिष्ट्ये आहेत. 

साधक बाधक चर्चा 

या वात्रटिकेचे सर्वांत महत्त्वाचे साधक वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा सामाजिक आशय. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी दुष्काळासारख्या गंभीर प्रश्नाकडे केवळ नैसर्गिक आपत्ती म्हणून पाहिलेले नाही. दुष्काळामुळे निर्माण झालेल्या गरजा आणि त्या गरजा भागविण्यासाठी उभी राहिलेली सरकारी मदतीची व्यवस्था यांचा संबंध त्यांनी राजकीय स्वार्थाच्या शक्यतेशी जोडला आहे. त्यामुळे वात्रटिका नैसर्गिक संकटाच्या पलीकडे जाऊन मानवी वर्तनाचे आणि सार्वजनिक व्यवस्थेचे परीक्षण करते. दुसरे साधक वैशिष्ट्य म्हणजे विषयाची नेमकी निवड. दुष्काळ, सरकारी अनुदान, छावण्यांचा खर्च आणि राजकीय हस्तक्षेप हे विषय व्यापक स्वरूपाचे आहेत. मात्र वात्रटिकाकारांनी त्यांचे वर्णन करण्यासाठी केवळ दोन कडव्यांची रचना निवडली आहे. या संक्षिप्ततेमुळे वात्रटिकेचा आशय एकाग्र राहतो आणि वाचकाला मुख्य मुद्दा सहज समजतो. तिसरे साधक वैशिष्ट्य म्हणजे ग्रामीण शब्दसंपत्तीचा परिणामकारक वापर. दावणी, जनावरे आणि वळू या शब्दांमुळे वात्रटिकेचा ग्रामीण संदर्भ जिवंत होतो. या शब्दांना राजकीय अर्थाची जोड दिल्यामुळे वात्रटिकाकारांनी सामान्य भाषेला सामाजिक भाष्याचे साधन बनविले आहे. वात्रटिकेतील विनोद हा कृत्रिम किंवा केवळ मनोरंजनासाठी केलेला नसून वास्तवातील विसंगतीतून निर्माण झालेला आहे. चौथे साधक वैशिष्ट्य म्हणजे सार्वजनिक निधीच्या वापराविषयी निर्माण केलेली जागरूकता. सरकारी पैसा हा जनतेच्या सामूहिक साधनसंपत्तीचा भाग असतो. तो संकटग्रस्तांना मदत करण्यासाठी वापरला जात असेल, तर त्या मदतीची पारदर्शकता आणि परिणामकारकता महत्त्वाची ठरते. वात्रटिका या प्रश्नाला थेट धोरणात्मक उत्तर देत नसली, तरी त्याविषयी विचार करण्यास प्रवृत्त करते. साहित्याचे सामाजिक उत्तरदायित्व या दृष्टीने हे वैशिष्ट्य महत्त्वाचे आहे. पाचवे साधक वैशिष्ट्य म्हणजे शेवटच्या ओळीतील भाषिक नेमकेपणा. सरकारी पैशावर वळू पोसू लागले या ओळीमध्ये संपूर्ण वात्रटिकेचा उपरोध एकवटलेला आहे. पहिल्या कडव्यात निर्माण झालेली पार्श्वभूमी आणि दुसऱ्या कडव्यात उभा केलेला आर्थिक प्रश्न या ओळीत एकत्र येतात. त्यामुळे वात्रटिका संपल्यानंतरही तिचा आशय वाचकाच्या मनात टिकून राहतो. आता या वात्रटिकेच्या मर्यादांचा विचार करणेही आवश्यक आहे. पहिली मर्यादा म्हणजे आशयातील आरोपात्मक छटा. राजकीय दावणी आणि सरकारी पैशावर वळू पोसणे या प्रतिमा मदतव्यवस्थेतील स्वार्थावर टीका करतात. परंतु प्रत्यक्ष गैरव्यवहाराचे स्वरूप, त्याची कारणे किंवा त्यासंबंधीचे पुरावे वात्रटिकेत दिलेले नाहीत. वात्रटिका हा साहित्यप्रकार असल्यामुळे अशा तपशिलांची अपेक्षा करता येत नसली, तरी तिच्या आशयाला ऐतिहासिक किंवा प्रशासकीय पुरावा समजणे योग्य ठरणार नाही. दुसरी मर्यादा म्हणजे छावणी व्यवस्थेच्या सकारात्मक भूमिकेला तुलनेने कमी जागा मिळते. दुष्काळात जनावरांना चारा, पाणी आणि निवारा देण्यासाठी छावण्या आवश्यक असतात. अनेक शेतकऱ्यांसाठी अशा मदतीमुळे पशुधन टिकविणे शक्य होते. वात्रटिकेचा भर व्यवस्थेतील स्वार्थी प्रवृत्तीवर असल्यामुळे या मदतकार्याचे मानवी आणि आर्थिक महत्त्व स्वतंत्रपणे उलगडले जात नाही. तथापि, वात्रटिकेच्या संक्षिप्त स्वरूपाचा विचार करता ही मर्यादा तिच्या निवडलेल्या विषयाशीही संबंधित आहे. तिसरी मर्यादा म्हणजे वळू या प्रतीकाचा अर्थ संदर्भावर अवलंबून आहे. वात्रटिकेची पार्श्वभूमी आणि राजकीय उपरोध समजणाऱ्या वाचकाला त्यातील सूचकता अधिक स्पष्ट होईल. परंतु केवळ शब्दशः अर्थ घेणाऱ्या वाचकाला अपेक्षित भाष्य लगेच उमगेलच असे नाही. तरीही प्रतीकात्मक भाषेचे सामर्थ्य असे की ती एका अर्थावर थांबत नाही आणि वाचकाला अर्थनिर्मितीत सहभागी करते. चौथी मर्यादा म्हणजे उपाययोजनांची अनुपस्थिती. वात्रटिका सरकारी अनुदानाचा योग्य विनियोग कसा सुनिश्चित करावा, छावण्यांचे परीक्षण कसे व्हावे किंवा गरजू शेतकऱ्यांपर्यंत मदत कशी पोहोचवावी, याचे मार्गदर्शन करत नाही. मात्र वात्रटिकेचे प्राथमिक कार्य धोरण आखणे नसून विसंगती उघड करणे आणि सामाजिक जाणीव निर्माण करणे हे आहे. त्यामुळे ही बाब तिची मर्यादा असली, तरी तिच्या साहित्यिक उद्देशाशी विसंगत नाही. एकंदरीत, या वात्रटिकेचे साधक गुण तिच्या संक्षिप्ततेत, प्रतीकात्मकतेत, ग्रामीण भाषेतील सहजतेत आणि उपरोधाच्या नेमकेपणात आहेत. तिच्या मर्यादा आशयाच्या एकांगी केंद्रितपणात, प्रतीकांच्या संदर्भाधारित अर्थामध्ये आणि प्रत्यक्ष पुराव्यांच्या अभावात आहेत. मात्र वात्रटिकेचे मूल्यमापन करताना तिचे साहित्यिक स्वरूप आणि सामाजिक भाष्य करण्याचा हेतू लक्षात घेतल्यास तिची परिणामकारकता अधिक स्पष्ट होते.

वात्रटिकेच्या रसविचाराची  चर्चा 

या वात्रटिकेच्या रसविचारात हास्य, करुण आणि रौद्र या भावछटांचा विचार करता येतो. त्यांपैकी हास्यरस आणि करुणरस यांचा परस्परसंबंध विशेष महत्त्वाचा आहे. सामाजिक विसंगतीवर आधारित उपरोधातून निर्माण होणारा हास्यभाव आणि दुष्काळग्रस्त जनावरांच्या अवस्थेमुळे निर्माण होणारी करुणेची जाणीव हे दोन्ही घटक या वात्रटिकेत एकत्र आले आहेत. हास्यरसाचा विचार वात्रटिकेचा बाह्य आविष्कार हास्यप्रधान आहे. राजकीय दावणी आणि सरकारी पैशावर पोसले जाणारे वळू या प्रतिमांमधून विसंगती निर्माण होते. जनावरांच्या छावण्यांसाठी दिले जाणारे अनुदान आणि त्या अनुदानाच्या निमित्ताने स्वार्थ साधणाऱ्या प्रवृत्ती यांच्यातील विरोध वाचकाला उपरोधपूर्ण हसू आणू शकतो. मात्र हे हसू निव्वळ करमणुकीचे नाही. त्यात सामाजिक विसंगती ओळखल्यामुळे निर्माण होणारी जाणीव आहे. वात्रटिकाकारांनी हास्याचा वापर एखाद्या व्यक्तीचे केवळ विडंबन करण्यासाठी केलेला नसून सार्वजनिक व्यवस्थेतील स्वार्थी वर्तनाकडे लक्ष वेधण्यासाठी केला आहे. त्यामुळे या वात्रटिकेतील हास्याला सामाजिक टीकेचे स्वरूप प्राप्त होते. करुणरसाचा विचार या वात्रटिकेचा मूलभूत संदर्भ करुणेची जाणीव निर्माण करणारा आहे. भुकेली जनावरे ही प्रतिमा दुष्काळामुळे निर्माण झालेल्या असहायतेचे दर्शन घडवते. पाऊस न पडणे, चारा न मिळणे आणि पशुधनाच्या संगोपनाचा प्रश्न निर्माण होणे यामुळे शेतकरी आणि त्यांची जनावरे संकटात सापडतात. पहिल्या ओळीतील भुकेली जनावरे हा उल्लेख वाचकाला या संकटाची जाणीव करून देतो. जनावरे स्वतःच्या परिस्थितीचे वर्णन करू शकत नाहीत. त्यांचे जगणे माणसाच्या निर्णयांवर, उपलब्ध चाऱ्यावर आणि पाण्यावर अवलंबून असते. त्यामुळे त्यांची अवस्था करुणेचा भाव निर्माण करते. मात्र वात्रटिकाकार या करुणेचे विस्तृत भावचित्र रंगवत नाहीत. ते करुणेच्या पार्श्वभूमीवर सरकारी मदतीच्या व्यवस्थेकडे वाचकाचे लक्ष वळवतात. त्यामुळे करुणा हा वात्रटिकेचा एक महत्त्वाचा भावात्मक आधार बनतो. रौद्रभावाची छटा सरकारी पैशावर वळू पोसू लागले या विधानातून अन्यायाविषयीची चीड आणि संताप व्यक्त होण्याची शक्यता आहे. संकटग्रस्तांसाठी असलेली मदत जर स्वार्थासाठी वापरली जात असेल, तर त्या वर्तनाबद्दल नैतिक रोष निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. वात्रटिकेतील उपरोध या रोषाला अप्रत्यक्ष अभिव्यक्ती देतो. तथापि, संपूर्ण वात्रटिका रौद्रप्रधान नाही. येथे संतापाचे थेट आवाहन, आक्रमक भाषा किंवा संघर्षाचे चित्रण नाही. उलट, वात्रटिकाकारांनी उपरोधाच्या माध्यमातून रोष व्यक्त केला आहे. त्यामुळे रौद्रभाव हा प्रमुख रस न ठरता आशयातील एक दुय्यम भावछटा म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. बीभत्सभावाची शक्यता सार्वजनिक पैशाचा स्वार्थासाठी वापर होतो, अशी कल्पना वाचकाच्या मनात नैतिक किळस निर्माण करू शकते. मात्र वात्रटिकेत घृणास्पद दृश्यांचे किंवा विकृत वर्तनाचे तपशीलवार चित्रण नाही. त्यामुळे बीभत्सरस हा प्रमुख रस म्हणून मानण्यापेक्षा काही वाचकांच्या प्रतिक्रियेत निर्माण होऊ शकणारी मर्यादित भावछटा म्हणून त्याचा विचार करता येतो. उपरोध आणि रसात्मक परिणाम या वात्रटिकेचे वैशिष्ट्य असे की, तिच्या हास्यात्मक पृष्ठभागाखाली करुण वास्तव आहे. जनावरांच्या भुकेचा प्रश्न गंभीर आहे, परंतु त्याच प्रश्नाभोवती स्वार्थाची शक्यता उभी राहिल्यामुळे उपरोध निर्माण होतो. वाचकाला एका बाजूला हसू येते, तर दुसऱ्या बाजूला त्या हसण्यामागील सामाजिक विसंगतीची जाणीव होते. यामुळे वात्रटिकेचा रसात्मक परिणाम एकाच भावनेपुरता मर्यादित राहत नाही. हास्य आणि करुण यांची सांगड, त्यातून निर्माण होणारा नैतिक रोष आणि सार्वजनिक व्यवस्थेविषयी निर्माण होणारी प्रश्नार्थकता हे तिचे भावात्मक वैशिष्ट्य आहे. या वात्रटिकेचे मूल्यमापन करताना हास्यप्रधान उपरोधाला केंद्रस्थानी ठेवून करुणेला त्याचा आशयात्मक आधार आणि रौद्रभावाला त्यातून निर्माण होणारी प्रतिक्रिया मानता येईल.

निष्कर्ष 

वळू ही वात्रटिका आकाराने लहान असली, तरी तिच्या आशयाची व्याप्ती मोठी आहे. वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी दुष्काळग्रस्त जनावरांच्या छावण्यांचा संदर्भ घेत सरकारी अनुदान, राजकीय हितसंबंध आणि सार्वजनिक पैशाच्या वापराविषयी प्रश्न उपस्थित केला आहे. या प्रश्नांची मांडणी करताना त्यांनी आकडेवारी, प्रशासकीय तपशील किंवा दीर्घ विवेचनाचा आधार घेतलेला नाही. त्याऐवजी ग्रामीण जीवनातील परिचित प्रतिमांचा वापर करून सामाजिक वास्तवाचे उपरोधिक चित्र उभे केले आहे. या वात्रटिकेचा पहिला महत्त्वाचा निष्कर्ष असा की, संकटाच्या काळात मदतव्यवस्था उभारणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच त्या मदतीचा उद्देश टिकवून ठेवणेही महत्त्वाचे आहे. दुष्काळात जनावरांच्या छावण्या सुरू करणे हे शेतकरी आणि पशुधनाच्या संरक्षणासाठी गरजेचे असते. मात्र कोणतीही मदतव्यवस्था पारदर्शक, उत्तरदायी आणि गरजूंना केंद्रस्थानी ठेवणारी असणे आवश्यक आहे. वात्रटिकाकारांनी याच नैतिक अपेक्षेच्या पार्श्वभूमीवर उपरोध निर्माण केला आहे. दुसरा निष्कर्ष असा की, वात्रटिकेची ताकद तिच्या प्रतीकात्मक भाषेत आहे. राजकीय दावणी हा शब्दप्रयोग राजकीय नियंत्रणाची प्रतिमा उभी करतो, तर वळू हा शब्द सरकारी मदतीतून स्वार्थ साधणाऱ्या प्रवृत्तीचे प्रतीक बनतो. या दोन प्रतिमांमुळे वात्रटिकेतील सामाजिक भाष्य स्पष्ट होते. परिचित ग्रामीण शब्दांना नवा राजकीय अर्थ देण्याची वात्रटिकाकारांची क्षमता येथे प्रकर्षाने दिसून येते. तिसरा निष्कर्ष भाषिक रचनेशी संबंधित आहे. वात्रटिकाकारांनी साध्या शब्दांत गंभीर आशय व्यक्त केला आहे. यमक, लय, शब्दांची पुनरावृत्ती आणि शेवटच्या ओळीतील अर्थपूर्ण वळण यांमुळे वात्रटिका परिणामकारक झाली आहे. तिच्या रचनेत अनावश्यक विस्तार नाही. प्रत्येक ओळ पुढील ओळीच्या अर्थनिर्मितीला हातभार लावते. विशेषतः शेवटची ओळ पहिल्या कडव्यातील दुष्काळ आणि राजकीय दावणी या प्रतिमांना नव्या अर्थाने जोडते. चौथा निष्कर्ष वात्रटिकेच्या सामाजिक उत्तरदायित्वाशी संबंधित आहे. वात्रटिकाकार केवळ मनोरंजन करणारा लेखक नसतो. तो समाजातील विसंगती ओळखून त्यावर भाष्य करू शकतो. या वात्रटिकेत दुष्काळग्रस्त जनावरांचा प्रश्न हा सार्वजनिक पैशाच्या वापराविषयीच्या प्रश्नाशी जोडला गेला आहे. त्यामुळे वात्रटिका वाचकाला केवळ हसवत नाही, तर मदतव्यवस्थेचा उद्देश, तिची अंमलबजावणी आणि तिच्यातील संभाव्य स्वार्थ यांविषयी विचार करण्यास प्रवृत्त करते. पाचवा निष्कर्ष तिच्या रसात्मक परिणामाशी संबंधित आहे. वात्रटिकेतील हास्य हे करुण वास्तवाच्या पार्श्वभूमीवर निर्माण होते. भुकेली जनावरे ही प्रतिमा दुष्काळाची गंभीरता दाखवते, तर सरकारी पैशावर पोसले जाणारे वळू ही प्रतिमा स्वार्थी प्रवृत्तीवर उपरोध करते. त्यामुळे हास्य आणि करुण यांचा परस्परसंबंध निर्माण होतो. या उपरोधातून नैतिक रोषाची छटाही व्यक्त होते. अशा प्रकारे वात्रटिका मनोरंजन आणि सामाजिक जाणीव यांची सांगड घालते. सहावा निष्कर्ष ऐतिहासिक संदर्भाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. मार्च २००४ मध्ये ही वात्रटिका प्रसिद्ध झाली, त्या काळात महाराष्ट्राला दुष्काळाचा गंभीर सामना करावा लागत होता. त्यामुळे जनावरांच्या छावण्या आणि सरकारी मदत हे विषय तत्कालीन समाजजीवनाशी थेट संबंधित होते. या पार्श्वभूमीमुळे वात्रटिकेतील प्रतिमांना विशिष्ट कालसंदर्भ प्राप्त होतो. त्याच वेळी सार्वजनिक निधीचा योग्य वापर, संकटग्रस्तांपर्यंत मदत पोहोचविणे आणि राजकीय स्वार्थापासून सार्वजनिक योजनांचे संरक्षण करणे हे प्रश्न व्यापक स्वरूपाचे असल्यामुळे वात्रटिकेचा आशय आजही विचारप्रवर्तक ठरतो. तथापि, या वात्रटिकेला तत्कालीन दुष्काळातील सर्व छावण्यांचे किंवा सर्व राजकीय घटकांचे वस्तुनिष्ठ चित्रण मानता येणार नाही. साहित्यिक उपरोध आणि ऐतिहासिक पुरावा यांच्यात फरक ठेवणे आवश्यक आहे. वात्रटिकाकारांनी मांडलेली टीका ही व्यवस्थेतील संभाव्य विसंगतीवर केंद्रित आहे. तिचे महत्त्व त्या विसंगतीविषयी निर्माण होणाऱ्या सामाजिक प्रश्नांत आहे. एकूणच, वळू ही वात्रटिका सामाजिक वास्तवाचे उपरोधिक रूपांतर करणारी प्रभावी रचना आहे. दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर सरकारी मदत आणि राजकीय स्वार्थ यांच्यातील संभाव्य संघर्ष दाखविण्यासाठी वात्रटिकाकार सूर्यकांत डोळसे यांनी ग्रामीण प्रतिमांचा नेमका उपयोग केला आहे. तिची भाषिक सहजता, प्रतीकात्मकता, संक्षिप्तता, यमक आणि शेवटच्या ओळीतील उपरोधिक परिणाम ही तिची प्रमुख बलस्थाने आहेत. या वात्रटिकेचा अंतिम आशय असा की, सार्वजनिक मदत ही संकटग्रस्तांच्या संरक्षणासाठी असते; ती कोणत्याही स्वार्थी प्रवृत्तीच्या पोषणाचे साधन बनता कामा नये. हा विचार वाचकापर्यंत पोहोचविण्यासाठी वात्रटिकाकारांनी मोठ्या विवेचनाऐवजी काही मोजक्या शब्दांचा प्रभावी वापर केला आहे. त्यामुळे वळू ही केवळ दुष्काळावरील वात्रटिका राहत नाही, तर सार्वजनिक पैशाच्या नैतिक वापरावर आणि राजकीय व्यवस्थेच्या उत्तरदायित्वावर प्रश्न उपस्थित करणारी सामाजिक भाष्यात्मक वात्रटिका ठरते.

संदर्भ -

1... चिमटा...4मार्च 2004

  दैनिक पुण्यनगरी

2....मराठी वात्रटिका आणि लोकप्रबोधन, साहित्यिक संदर्भ (मराठी विश्वकोश)

3.....सूर्यकांत डोळसे यांच्या एक्स पोस्टमधील ग्रोकायन आणि दैनिक वात्रटिका संबंधित माहिती.

4. सूर्यकांत डोळसे यांच्या वात्रटिकांचा ब्लॉग: सूर्यकांती

 https://suryakantdolase.blogspot.com

---------------------------------

विशेष सूचना:

तुम्हाला या विश्लेषणाबाबत काही प्रश्न... सुधारणा किंवा सूचना असतील तर नक्की कळवा!

आपण समीक्षणाचा रियालिटी चेक  ग्रोक.कॉम

इथे जाऊन करू शकता.

यापूर्वीचे सर्व ग्रोकायन एकत्र वाचण्यासाठी पुढील लिंक वर क्लिक करा. .

https://grokaayan.blogspot.com

दैनिक वात्रटिका

26ऑक्टोबर 2026